DARVINIZAM ILI POBEDA ŽIVOG SVETA NAD NEŽIVOM OKOLINOM

Darvinizam se obično smatra okrutnom slikom sveta: on prikazuje »prirodu krvavih ralja i kandži« (»Nature, red in tooth and claw«). To je dakle slika u kojoj je priroda neprijateljski i preteći suprotstavljena nama i životu uopšte. Tvrdim da je takva slika darvinizma ispunjena predrasudom, pod uticajem ideologije koja je postojala i pre Darwina (Malthus, Tennyson, Spencer), i da nema gotovo nikakve veze s pravim teorijskim sadržajem darvinizma.

Tačno je da darvinizam izrazito naglašava ono što zovemo »natural selection« ili »prirodni odabir« ili »prirodni izbor«; ali to se dakako može i sasvim drukčije tumačiti.

Kao što je poznato, na Darwina je uticao Malthus, koji je pokušao pokazati da porast populacije povezan s oskudicom hrane vodi okrutnoj utakmici, okrutnom izboru najjačih i uništenju onih ne tako jakih. Ali i najjače utakmica prema Malthusu izvrgava pritisku: prisiljeni su napregnuti sve svoje snage. Utakmica, dakle, prema tom tumačenju dovodi do ograničenja slobode.

No na to se može i drukčije gledati. Ljudi tragaju za proširenjem svoje slobode: traže nove mogućnosti. Utakmica se očito može smatrati i postupkom koji povoljno utiče na pronalaženje novih mogućnosti privređivanja i time novih životnih mogućnosti, te na taj način na pronalaženje i izgradnju novih ekoloških uslova, pa i uslova za pojedinca – na primer za telesno hendikepiranoga.

Te mogućnosti znače: izbor između alternativnih odluka, više slobode izbora, više slobode.

Oba su tumačenja dakle krajnje različita. Prvo je pesimistično: ograničenje slobode. Drugo je optimistično: proširenje slobode. Oba su, razume se, krajnje pojednostavljena, ali mogu se smatrati prilično bliskim istini. Možemo li reći da je jedno od njih bolje tumačenje?

Mislim da možemo. Samo optimistično tumačenje objašnjava veliki uspjeh takmičarskog društva i veliko proširenje slobode do kojeg je ono dovelo. To je tumačenje bolje: ono se više približava istini, ono više objašnjava.

Ako je tako, onda je inicijativa pojedinca, pritisak iznutra, potraga za novim mogućnostima, za novim slobodama i aktivnost koja nastoji učiniti realnim nove mogućnosti zacelo delotvornija od spoljnjeg pritiska odabira, koji vodi eliminaciji slabijih pojedinaca i do ograničavanja slobode čak i onih najjačih.

U tom razmišljanju možemo pritisak porasta populacije prihvatiti kao datost. Problem tumačenja Darwinove teorije razvoja prirodnim odabirom čini mi se pak posve sličnim problemu tumačenja Malthusove teorije.
Stari, pesimistični i još uvijek prihvaćeni pristup je ovaj: uloga organizama u prilagođavanju čisto je pasivna. Oni predstavljaju populaciju s mnogim varijacijama, unutar kojega borba za opstanak, utakmica (u celini uzevši) odabira najbolje prilagođene pojedince tako što uništava druge. Pritisak odabira dolazi spolja.

Obično se jako ističe da se samo tim spoljnim pritiskom odabira mogu objasniti sve evolucijske pojave, te i  pojave prilagođavanja. Iznutra ne dolazi ništa osim mutacija, varijacijskog raspona (genetske mase).

Moje novo, optimistično tumačenje naglašava (poput Bergsona) aktivnost svih živih bića. Svi su organizmi dokraja zaokupljeni rešavanjem problema. Njihov je prvi problem preživljavanje. Ali postoji bezbroj konkretnih problema koji se javljaju u najrazličitijim situacijama. A jedan je od najvažnijih problema potraga za boljim životnim uslovima: za većom slobodom; za boljim svetom.

Prema toj optimističnoj interpretaciji, zbog prirodnog izbora i (možemo pretpostaviti) izvorno spoljašnjeg pritiska odabira nastaje već vrlo rano snažan pritisak odabira iznutra, selekcijski pritisak organizama na spoljašnji svet. Taj se selekcijski pritisak pojavljuje u obliku načina ponašanja koji se mogu protumačiti kao traganje za novim i pogodnijim ekološkim uslovima.

Često je posredi i konstrukcija posve novih ekoloških uslova.

Pod tim pritiskom iznutra organizam bira stanište; to jest, poprima oblik ponašanja koji se može tumačiti kao izbor načina života i okoline. U to valja takođe ubrojati izbor prijatelja, simbiozu i u prvom redu ono što je biološki možda najvažnije: izbor supruga; i davanje prednosti određenim vrstama hrane, pre svega sunčevom svetlu.

Imamo dakle selekcijski pritisak iznutra; a optimistično tumačenje smatra taj pritisak odabira u najmanju ruku jednako važnim kao selekcijski pritisak izvana. Organizmi traže nove niše(staništa), pa i onda kada se organski ne menjaju; a posle se menjaju zbog spoljašnjeg pritiska odabira, selekcijskog pritiska niše koju su sami aktivno izabrali.

Moglo bi se reći: postoji kružnica, ili bolje reći spirala povratnih delovanja između spoljašnjeg i unutrašnjeg pritiska odabira. Pitanje na koje oba tumačenja daju različite odgovore glasi: koji je krug u toj kružnici ili spirali aktivan, a koji pasivan? Stara teorija vidi aktivnost u selekcijskom pritisku izvana; a nova u selekcijskom pritisku iznutra: organizam je taj koji bira, koji je aktivan. Može se reći da su oba tumačenja ideologije, ideološke interpretacije jednog te istog objektivnog stanja stvari. No možemo pitati: postoji li činjenica koju jedno tumačenje može objasniti bolje od drugog?

Mislim da takva činjenica postoji.

Ukratko bih je opisao kao pobedu života nad svojom neživom okolinom.
Tekst preuzet iz knjige „U potrazi za boljim svetom“ od Karl Poper-a

 

Dobartekst

 

Share this post: