Fića, prvi zajednički ekonomski projekat kapitalizma i socijalizma

fica fiat

Fića je bio najpopularniji auto druge polovine 20. veka u Jugoslaviji i jedan od najistaknutijih simbola društvenog razvoja toga doba.

Počeo je da se proizvodi pre šezdeset, a prestao pre trideset godina.

Iako je prvi domaći ‘Fiat 600′ proizveden 18. oktobra 1955., a na isti datum je i prestao da se proizvodi 1985. godine, nestrpljenje je nateralo stotine njegovih fanova da redovnom godišnjem okupljanju u Kragujevcu daju dimenziju okruglog jubileja četiri meseca pre nego je za to “došlo vreme”.

Tamo se krajem juna okupio veliki broj oldtajmera iz svih bivših republika, u dvodnevnoj manifestaciji na kojoj su sudelovale lokalne vlasti i turistička zajednica.

oldtajmer beograd

Na nizu internet foruma i društvenih mreža neprekidno se razmenjuju informacije, ali i rezervni delovi – alnaser, razvodnik, felna, leptir-staklo i drugi – pa se stiče dojam da fića i dalje živi.

U tri decenije, bivša fabrika oružja u Kragujevcu ‘izbacila’ je 923.487 fića u svih devet modela.

Zajedno sa matičnom zemljom Italijom, ali i Argentinom, Austrijom i Španijom, koje su takođe kao i Jugoslavija kupile licencu, proizvedeno je tri puta više ‘Fiata 600′, odnosno 2.695.197 primeraka, preciziraju forumi. U to vreme bio je treći najprodavaniji auto u Evropi, iza bube i Citroena 2CV.

Prvi zajednički ekonomski projekat kapitalizma i socijalizma

Fića je zaista bio masovna pojava i deo života miliona ljudi, ali istoričari ističu da ga je, zapravo, celog njegovog veka pratila dvostruka sudbina.

Kupovina licence od italijanskog Fiata bila je prvi komercijalni ugovor jedne zapadne kompanije i socijalističke zemlje nakon Drugog svetskog rata.

Fića je, tako, bio rezultat spoja napredne italijanske tehnologije i jugoslovenskog samoupravnog proizvodnog sistema čiji se jaz nikada nije uspeo prevladati.

Kad je fića prvi put izložen na jednom međunarodnom sajmu, u Brnu 1961., posetioci su ga otvoreno ismejavali zbog loše izrade, iako je bio vozilo koje je pratilo tehnološke trendove Zapadne Evrope, dok su se u istočnoevropskim zemljama još čitavu deceniju proizvodile samo tehnološki zaostale limuzine namenjene visokim funkcionerima.

Neprivlačna ciglasto-crvena boja bila je neujednačeno nanesena, pa ni višekratna poliranja na sajmu nisu pomogla, a desni far je bio tako loše montiran da se između njega i stakla mogao staviti prst, prenosi istoričar Marko Miljković deo deprimirajućeg izviještaja jugoslovenskog delegata sa sajma u Brnu.

zastava auto jugo britanija 500

To je bila posledica velikog jaza između opšteg nivoa tehničkog znanja u tada dominantno poljoprivrednom društvu i potreba koje je savremena tehnologije tražila.

Kad je Crvena zastava sustigla tehnologiju, krajem te decenije, originalni model Fiata 600 je zastario i u Italiji već prestao da se proizvodi.

To verno oslikava probleme celokupne tadašnje jugoslovenske industrije, jer je na tom ugovoru automobilska industrija, kao jedna od najsavremenijih i najvećih industrijskih grana, bila naslonjena na brojne druge industrije poput mašinske, metalurške, hemijske, tekstilne i drugih.

Društvena metafora

Fića je imao motor male snage, a jednako je malo trošio goriva. Imao je najpovoljniju cenu i lako se održavao.

Prostor u kabini je bio skučen pa su se oni na zadnjem sedištu morali pogrbiti, zbog malog prtljažnika imati torbu u krilu i gotovo se redovno nadvikivati sa bukom.

Premda na njemu gotovo nikada nije sve funkcionisalo, ostao je u sećanju kao onaj koji nikada nije izdao. Koristile su ga brojne službe poput hitne pomoći, policije, vojske i druge.

Mnogi su imali sa njim neposredno vozačko iskustvo kao sa svojim prvim automobilom ili preko auto-škole.

Toliko je prirastao svima za srce da je postao predmet nostalgije i rečita metafora umetničkih radova ali i ‘narodne’ memorije.

U nezavisnoj Hrvatskoj je jedna od najisticanijih javnih slika ona crvenog osječkog fiće, koji se 1991. isprečio JNA tenku, kao David Golijatu.

Spomenik koji je nedavno dobio upravo ga i prikazuje kao onoga koji gazi i pobeđuje tenkove.

U zagrebačkom Muzeju suvremene umjetnosti održana je izložba beogradskog umetnika Mrđana Bajića na kojoj je fića simbol koji radničku klasu odvodi sa istorijske scene, ili kako je Darko Rundek godinu dana pre fićine smrti napisao: ‘Radnička klasa odlazi u raj’.

Robovi i bogatstvo

Taj isti Rundek se u drugoj pesmi, koja govori o pripremama za odlazak na odmor na more, žali da ‘na kraju svašta fali, jer naš fićo je premali!’.

A je li to tačno, može svako zaključiti kad pročita pesnikov podsetnik šta je sve nameravao da ponese na put: drveni ugljen, roštilj, tri ligeštula, suncobran, peraje, maske, naočare za sunce, karte, patike, termos, Tarzana, Karl Maya, šlauf, badmington, japanke, loptu, šunku, slaninu, foto aparat i – veliki kanister sa vinom.

(B92)

Share this post: